یەکەم تۆماری بەڵگەدارکراوی بازەی شیکرا لە کوردستان
سەرلەبەیانییەکی زوو بوو کە لە هەولێرەوە بەڕێ کەوتم و نزیکەی ١٢٠ کیلۆمەترم بڕی تا گەیشتمە ناوچەی بارزان، نزیک گوندی بڵێ، بۆ وێنەگرتن و تۆمارکردنی ئاوازی جوانی بولبولێکی ئاسایی بەناوی (Common Nightangle)،
دوای ئەوەی وێنەی باڵندەکەم گرت، لە شوێنی خۆشاردنەوەم هاتمە دەرەوە. چەند خولەکێک دواتر، سێبەری باڵندەیەکی ڕاوکەر بەسەر سەرمدا تێپەڕی. لە سەرەتاوە پێم وابوو “هاوکی ئۆراسییە (Eurasian Sparrowhawk). بەڵام دوای وێنەگرتن و وردبوونەوە لە وێنەکە، تێبینی چاوی سوورم کرد، لەگەڵ چەند تایبەتمەندییەکی تری جیاکەرەوە کە ئاماژەیان دەکرد باڵندەکە هاوکە بچووکە ئۆڕاسییەکە نییە.
شێوازی فڕین و ڕەفتاریش لە بازە بچووکە ئاساییەکە جیاواز بوو؛ ئەو جۆرە باڵندەیەیە کە بە شێوەیەکی باو لە کوردستان دەیبینین و بە ناوی ناوخۆیی «باشۆکە» دەیناسین.
بۆ دڵنیابوون لە ناسینەوەی باڵندەکە، ڕاوێژم بە د. کۆڕش ئارارات، پسپۆڕی جۆراوجۆریی ژیانی سروشتی، و هەروەها پسپۆڕێکی ئیتاڵی کرد. ئەوان پشتڕاستیان کردەوە کە ئەم باڵندەیە بازەی شیکرا (Shikra) ـە؛ جۆرێک کە تا ئەو کاتە، بە پێی زانیاریی ئێمە، هیچ تۆمارێکی پێشووی بڵاوکراوە و بەڵگەدارکراوی لە کوردستان یان عێراق نەبووە.
بازەی شیکرا (Shikra)
ناوی زانستی: Accipiter badius
ئەم بینینە دەتوانێت تۆمارێکی نوێ بێت بۆ لیستی باڵندەکانی کوردستان و عێراق. ئێمە هەوڵ دەدەین ئەم تۆمارە بە شێوەیەکی فەرمی پەسەند بکرێت و لە لیستە پەیوەندیدارە ناوچەیی و نیشتمانییەکانی باڵندەکاندا تۆمار بکرێت.
بازەی شیکرا هەندێک جار بە هەڵە بە بازە بچووکە ئاساییەکە دەناسرێتەوە، چونکە هەردوو جۆرەکە چەند تایبەتمەندییەکی جەستەیی هاوبەشیان هەیە. بۆ جیاکردنەوەیان، پێویستە ورد لە ڕەنگ و شێوەی پەڕەکان، ڕەنگی چاو، ڕێژە و قەبارەی ئەندامەکان، شێوازی فڕین و تایبەتمەندییەکانی تریان بڕوانرێت.
بازەی شیکرا باڵندەیەکی ڕاوکەری بچووک، خێرا و چالاکە. توانای مانۆڕدانی باشی هەیە و بە شارەزاییەوە لە نێو دارستان و ڕووەکی چڕدا دەجوڵێت کاتێک بەدوای نێچیرەکەیدا دەکەوێت. شێوازی ڕاوکردن و ڕەفتاری ئەم باڵندەیە وای کردووە ببێتە جۆرێکی سەرنجڕاکێش بۆ چاودێرانی باڵندە لە سروشتدا.
ناسینەوە و تایبەتمەندییە جەستەییەکان
بازەی شیکرا باڵندەیەکی ڕاوکەری بچووکە کە درێژیی جەستەکەی نزیکەی ٢٦–٣٠ سانتیمەترە. وەک زۆربەی بازە بچووکەکان، باڵەکانی کورت و خڕن و کێڵگەیەکی تەسک و کەمێک درێژی هەیە.
باڵندە پێگەیشتووەکان بەشی سەرەوەی جەستەیان خۆڵەمێشییە و بەشی خوارەوەیان سپییە کە هێڵە وردە سوورباوییەکان پۆشیویانە. بەشی خوارەوەی سک کەمتر هێڵی تێدایە و ڕانەکانی سپین.
نێرە پێگەیشتووەکان بە گشتی چاویان سوورە، بەڵام چاوەکانی مێینەکان زۆرجار زەردباوی پڕتەقاڵییە و بەشی سەرەوەی جەستەیان قاوەییترە؛ هەروەها بەشی خوارەوەیان هێڵی زیاتر تێدایە. مێینەکان کەمێک لە نێرەکان گەورەترن. هێڵێکی تاریک و تەسکیش لە ناوەڕاستی قوڕگیاندا هەیە.
دابەشبوون و مەودای ژیان
بازەی شیکرا مەودایەکی فراوانی دابەشبوونی هەیە لە ئاسیا و بەشێک لە ئەفریقا. بەڵام بەڵگەدارکردنی دابەشبوونی ناوچەیی، کۆمەڵەکانی زاوزێ و ڕەفتاری هێلانەکردنی لە شوێنە جیاوازەکاندا، هێشتا گرنگییەکی زۆری بۆ ئۆرنیتۆلۆگ، توێژەرانی مەیدانی و وێنەگرانی ژینگەی کێویی هەیە.
مەودای دابەشبوون لە ئاسیا: مەودای ئەم جۆرە لە بەشەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی قەوقاز و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە دەست پێ دەکات، بە ناوچەی نیمچەدوورگەی هیندستاندا تێدەپەڕێت و تا باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و باشووری چین درێژ دەبێتەوە.
مەودای دابەشبوون لە ئەفریقا: لە بەشێکی فراوانی ئەفریقای ژێر بیابانی سەحرا دەژیت؛ لە سینیگال لە ڕۆژئاوای ئەفریقاوە تا ئەسیۆپیا و سۆمالیا لە ڕۆژهەڵاتی ئەو کیشوەرە.
زانیارییە سەرەکییەکان
ناوی زانستی: Accipiter badius
درێژی: نزیکەی ٢٦–٣٠ سانتیمەتر (١٠–١٢ ئینچ)
خۆراک: باڵندە بچووکەکان، مارمولک، کەروێشک و ئاژەڵە کەمێک بچووکەکانی تر، مێرووی گەورە و هەندێک جار بۆق.
ژینگە: دارستان، کێڵگە و زەوی کشتوکاڵی، باخچە، پارک و هەندێک ناوچەی نیشتەجێبوونی مرۆڤ.
شێوازی فڕین: خێرا و چالاکە و دەتوانێت لە کاتی بەدواداچوونی نێچیر لە نێو دارەکاندا بە خێرایی ئاراستەی خۆی بگۆڕێت.
بۆ من، ئەم بینینە ساتێکی زۆر خۆشحاڵکەر و لەبیرنەکراو بوو لە مەیدانی چاودێری باڵندەکاندا. ئەوەی بە گەشتێکی بەیانی زوو بۆ وێنەگرتنی بولبولێکی گۆرانیبێژ دەستی پێ کرد، بووە هۆی دۆزینەوەیەکی ئەگەری گرنگ بۆ لیستی باڵندەکانی کوردستان.
